PISA 2025: w Polsce trend spadkowy się zatrzymał, ale stare problemy nie zniknęły

OECD opublikowała dziś wyniki PISA 2025 – największego w historii tego badania: wzięło w nim udział 91 krajów oraz ponad 760 tysięcy piętnastolatków, co pozwala wnioskować o umiejętnościach milionów uczniów na świecie. W Polsce zadania rozwiązywało 7103 uczennic i uczniów z pierwszych i drugich klas 217 szkół ponadpodstawowych. To ważny rocznik: pierwszy, który całą podstawówkę przeszedł już po likwidacji gimnazjów, i pierwszy, którego prawie półtora roku szkolnego (w czwartej i piątej klasie) – przypadło na pandemię i naukę zdalną. Trzy lata temu, w PISA 2022, polscy uczniowie zanotowali jeden z największych spadków we wszystkich trzech dziedzinach, którego przyczyn dopatrywano się właśnie w nauce zdalnej i “deformie” systemu oświaty.

Globalny kryzys edukacji?

Dziś widzimy, że ten silny trend spadkowy się zatrzymał, co odróżnia Polskę od wielu krajów OECD i Unii Europejskiej. Dla całego edukacyjnego świata – poza krajami wschodniej Azji – a zwłaszcza dla krajów UE wyniki PISA 2025 to sygnał alarmowy: osiągnięcia w matematyce i czytaniu ze zrozumieniem wyraźnie spadły, a w naukach przyrodniczych zatrzymały się na najniższym poziomie, jaki dotąd zanotowano. Instytut Badań Edukacyjnych mówi wprost o „globalnym kryzysie edukacji”: już co piąty piętnastolatek w OECD nie osiąga podstawowego poziomu umiejętności we wszystkich trzech dziedzinach naraz (trzy lata temu – 16 proc.), a przeciętny piętnastolatek z 2025 r. umie i potrafi mniej więcej tyle, ile trzynastolatek z 2018 r. Na tym tle Polska wypada naprawdę dobrze.

Ciekawe, czy i jak zareagują na te wyniki systemy oświaty w różnych krajach, w tym na przykład w Finlandii czy Danii, które wcześniej często plasowały się w czołówce. Równocześnie widać, jakie kraje (poza azjatyckimi) mogą stać się źródłem inspiracji i informacji, co zrobić, by szkoły uczyły coraz lepiej i skuteczniej, a z drugiej – by rozwijały ciekawość, wytrwałość, poczucie wspólnoty i inne postawy ważne dla procesu uczenia się i dobrostanu młodych ludzi. PISA 2025 pokazuje, że w Europie krajami, na które warto spoglądać są z pewnością Estonia i Wielka Brytania.   

Co zbadała PISA 2025?

Tym razem dziedziną główną badania są nauki przyrodnicze – matematyka i czytanie ze zrozumieniem sprawdzane były w węższym zakresie – ale najciekawsze może okazać się to, co PISA mierzy po raz pierwszy. Nowy obszar „Uczenie się w świecie cyfrowym” (Learning in the Digital World) sprawdza nie to, czy uczeń potrafi obsłużyć komputer, lecz czy potrafi się z jego pomocą uczyć: planować pracę, sprawdzać własne rozumowanie, korzystać z informacji zwrotnej, nie poddawać się przy trudnym zadaniu. Do tego dochodzą pierwsze porównywalne dane o tym, jak piętnastolatkowie używają sztucznej inteligencji do nauki w szkole i w domu – w momencie, gdy każda szkoła w Polsce zastanawia się, co z tym zrobić.

Ciekawość, wytrwałość i poczucie przynależności, czyli o kontekście uczenia się

PISA od lat pokazuje też inną ważną rzecz: jak uczniowie myślą o nauce i o sobie jako osobie uczącej się. W tej edycji OECD kładzie na to szczególny nacisk – zbadano ciekawość, wytrwałość, poczucie sprawstwa i wiarę we własne możliwości. Warto patrzeć na te wskaźniki równie uważnie jak na punkty z matematyki, bo widać, że polscy uczniowie i uczennice – przy dobrych umiejętnościach językowych, matematycznych i przyrodniczych – należą do najmniej zaciekawionych uczeniem się nowych rzeczy, najsłabiej odczuwających przynależność do szkoły i najmniej wytrwałych w całym OECD. 

Tylko 64 proc. polskich piętnastolatków czuje się częścią swojej szkoły, wobec 76 proc. średnio w OECD i 75 proc. w Unii – dokładnie tyle samo, co w 2022 r., gdy po pandemii wskaźnik ten wyraźnie spadł (co piąty uczeń deklarował wtedy, że czuje się w szkole samotny, a co czwarty – że jest w niej obcy lub pomijany). Widać wyraźnie, że powrót do stacjonarnej szkoły nie odbudował poczucia wspólnoty. Podobnie z ciekawością – 59 proc. polskich uczniów lubi uczyć się nowych rzeczy wobec 69 proc. w OECD – i z wytrwałością, w której Polska, razem ze Słowenią, zamyka unijną stawkę.To sygnał dla wszystkich, którzy pracują nad reformą programową: będzie trudno korzystać z „Kompasu Jutra” z uczniami, którzy nie widzą sensu w tym, czego się uczą, nie są ciekawi nowych rzeczy i nie czują się częścią swojej szkoły.

Wyniki dobre i stabilne, ale co czwarty uczeń bez umiejętności potrzebnych w życiu

Same wyniki polskich piętnastolatków są dobre – i, co ważniejsze, stabilne. W naukach przyrodniczych, tegorocznej dziedzinie głównej, Polska uzyskała 495 punktów wobec 482 w OECD i 476 w Unii; w matematyce 484 (OECD 463, UE 460), w czytaniu 482 (OECD 461, UE 451). W Unii Europejskiej lepsze od nas są tylko Estonia i Finlandia w naukach przyrodniczych, tylko Estonia w matematyce, a w czytaniu – Irlandia i Estonia. Różnice wobec 2022 r. (odpowiednio o 4, 5 i 7 punktów w dół) mieszczą się w granicach błędu, a więc zapaść sprzed trzech lat ani nie pogłębiła się, ani też się nie cofnęła.

 Stabilność nie oznacza jednak, że problem uczniów najsłabszych zniknął. Prawie co czwarty polski piętnastolatek (24 proc.) nie osiąga w czytaniu poziomu, który OECD uznaje za minimum potrzebne do funkcjonowania w dorosłym życiu – rozumienia prostego tekstu i wyciągnięcia z niego wniosków; w matematyce trzy lata temu był to co czwarty–piąty uczeń i niewiele się tu niestety zmieniło. Na drugim biegunie: zaledwie 7 proc. osiąga najwyższe poziomy w czytaniu, tyle samo co w 2022 r. Wzrósł odsetek uczniów, którzy radzą sobie bardzo słabo (poniżej poziomu 2 PISA) – ich wyniki spadły o 8 punktów w matematyce na skali PISA w porównaniu z 2015, o 9 w czytaniu ze zrozumieniem i 4 punkty w umiejętnościach przyrodniczych.

Dramatycznie wyglądają dane ze szkół branżowych I stopnia, gdzie na najniższych poziomach rozumienia tekstu jest niemal 70 proc. uczniów – eksperci IBE mówią o „funkcjonalnym analfabetyzmie”: „są osoby, które składają zdania, ale nie są w stanie zrozumieć prostych komunikatów”. Do tego prawie jedna trzecia polskich uczniów deklaruje, że opuszcza całe dni nauki – znacznie więcej niż średnio w Unii. Wysoka średnia zasłania więc grupę, która ze szkoły wychodzi bez podstawowych narzędzi. 

Zaskoczenia – i co z nimi zrobimy?

Kilka rzeczy zaskakuje. Pierwsza: chłopcy po raz pierwszy od lat wyraźnie wyprzedzili dziewczęta w matematyce, o 13 punktów – warto przyjrzeć się, co się stało z dziewczętami po pandemii. Inne pozytywne zaskoczenie: w nowym obszarze „uczenia się w świecie cyfrowym” polscy uczniowie mają 507 punktów, więcej niż średnia OECD (500) i UE (492), a 55 proc. z nich używa AI do nauki – wobec 45 proc. w OECD. Uczą się więc z technologią lepiej i częściej niż rówieśnicy, co jeszcze bardziej podkreśla niepokojący wynik tego badania: 63 proc. polskich piętnastolatków uważa, że szkoła robi niewiele, by przygotować ich do dorosłego życia. W OECD i UE myśli tak co drugi uczeń. Mamy więc jednych z najlepszych uczniów i uczennice w Europie, którzy jednak nie wierzą, że szkoła uczy rzeczy potrzebnych w życiu.

Zanim zaczniemy mówić o polskim sukcesie…

Jedno zastrzeżenie na koniec, zanim pojawią się nagłówki o „sukcesie” czy “powolnym upadku”: PISA mierzy to, co potrafią piętnastolatkowie, a nie to, jak pracowała szkoła w roku badania. Wynik z 2025 r. to suma niemal dziesięciu lat edukacji (zerówka, osiem klas podstawówki i 6–8 miesięcy w szkole średniej), reformy z 2017 roku, pandemii i kilku zmian ministrów. Odpowiada za niego każdy rząd z ostatniej dekady – i żaden z osobna. 

Dlatego zamiast szukać tych najbardziej “zasłużonych” czy najbardziej “winnych”, warto zadać trzy pytania: co się dzieje z uczniami najsłabszymi, bo to ich odsetek decyduje o przyszłym rynku pracy; czy rosną, czy maleją różnice między szkołami i regionami; czy szkoła rozwija ciekawość i wytrwałość w nauce; i czy nasi uczniowie potrafią uczyć się samodzielnie w świecie, w którym odpowiedź na proste pytania jest w telefonie, ale na te skomplikowane trzeba umieć odpowiadać samemu – albo w rozmowie z innymi i w oparciu o sensowne sposoby rozumowania oraz wiarygodne informacje. Następna edycja, PISA 2029, sprawdzi właśnie umiejętność krytycznego korzystania z mediów i AI. Mamy trzy lata, żeby się przygotować – nie do sprawnego rozwiązywania zadań w badaniach PISA, tylko naprawdę.

Zachęcamy też to zapoznania się z wynikami badań PISA 2025 na całym świecie