Środowisko akademickie, nauczycielskie oraz organizacje społeczne działające na rzecz jakości edukacji, skupione m.in. wokół inicjatywy SOS dla Edukacji, przedstawia stanowisko dotyczące konieczności pilnej nowelizacji standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela. Stanowisko to wynika z wieloletnich doświadczeń uczelni prowadzących kierunki nauczycielskie, obserwacji funkcjonowania obecnych regulacji oraz szerokiego konsensusu środowiskowego wyrażonego w deklaracji współpracy podpisanej przez przedstawicieli licznych ośrodków akademickich w Polsce.
Obowiązujący standard kształcenia nauczycieli w praktyce przestał pełnić funkcję ramowego opisu jakości kształcenia, a zaczął funkcjonować jako szczegółowy, sztywny program studiów. Nadmierna detaliczność efektów uczenia się oraz precyzyjne przypisanie godzin do poszczególnych kategorii zajęć skutkują ograniczeniem autonomii uczelni, brakiem możliwości elastycznego projektowania programów, utrudnieniem integracji treści psychologicznych, pedagogicznych i dydaktycznych oraz nadmierną formalizacją procesu kształcenia kosztem jego jakości. Problem ten ma charakter systemowy i był wielokrotnie sygnalizowany również przez przedstawicieli Polskiej Komisji Akredytacyjnej, wskazujących na trudności w ewaluacji kierunków nauczycielskich wynikające z obecnych regulacji.
Dyskusja o standardach kształcenia nauczycieli nie może być prowadzona w oderwaniu od pogarszającej się pozycji zawodu nauczyciela w Polsce. Choć istotnym czynnikiem pozostaje poziom wynagrodzeń, redukowanie problemu wyłącznie do kwestii płac nie oddaje jego rzeczywistej skali. Na atrakcyjność zawodu oraz decyzje edukacyjne młodych ludzi wpływa również sposób przygotowania do jego wykonywania. Obecny model kształcenia nauczycieli jest postrzegany jako nadmiernie sformalizowany i biurokratyczny, nie daje wystarczającej przestrzeni na rozwój praktycznych kompetencji zawodowych, a także nie odpowiada w wystarczającym stopniu na realne potrzeby współczesnej szkoły. Ogranicza możliwość profilowania kształcenia pod kątem specyfiki przedmiotu oraz pracy z uczniem. W rezultacie kierunki nauczycielskie stają się mniej atrakcyjne i mniej konkurencyjne względem innych ścieżek edukacyjnych, zarówno pod względem jakości doświadczenia studiowania, jak i postrzeganego prestiżu.
Sposób kształcenia nauczycieli jest jednym z kluczowych sygnałów, jakie państwo wysyła na temat znaczenia edukacji. Sztywny, nadmiernie zbiurokratyzowany model kształcenia obniża rangę przygotowania zawodowego nauczycieli, marginalizuje znaczenie praktyki i refleksji dydaktycznej oraz wzmacnia przekonanie, że zawód nauczyciela opiera się przede wszystkim na realizacji procedur, a nie na profesjonalnej autonomii. W konsekwencji wpływa to na spadek prestiżu zawodu nauczyciela, malejące zainteresowanie studiami nauczycielskimi, trudności w pozyskiwaniu kandydatów do pracy w szkołach oraz osłabienie jakości kształcenia przyszłych nauczycieli.
Obecny model standardów ma również bezpośredni wpływ na funkcjonowanie uczelni. Ogranicza możliwość tworzenia nowoczesnych i zróżnicowanych programów kształcenia, zwiększa obciążenia biurokratyczne związane z dokumentowaniem efektów uczenia się oraz zniechęca kadrę akademicką do angażowania się w kształcenie nauczycieli. W praktyce coraz trudniejsze staje się pozyskiwanie specjalistów do prowadzenia zajęć dydaktycznych, rozwijanie dydaktyk przedmiotowych oraz budowanie silnych ośrodków akademickich przygotowujących nauczycieli. Zjawisko to ma charakter sprzężenia zwrotnego, ponieważ osłabienie jakości kształcenia nauczycieli przekłada się bezpośrednio na jakość edukacji szkolnej.
Proces zainicjowany przez SOS dla Edukacji stanowi pierwszą zrealizowaną na skalę ogólnopolską, pogłębioną dyskusję nad funkcjonowaniem standardów kształcenia nauczycieli oraz ich realnymi skutkami. Podpisana przez 112 przedstawicieli środowiska akademickiego, nauczycielskiego i organizacji społecznych deklaracja współpracy jednoznacznie wskazuje na istotne luki i ograniczenia w funkcjonowaniu przepisów wprowadzonych w 2019 roku. Jest to szczególny rodzaj ewaluacji – wychodzącej bezpośrednio ze środowiska, które na co dzień realizuje proces kształcenia i doświadcza konsekwencji obowiązujących regulacji. Jednocześnie należy podkreślić, że pełna ocena wpływu obecnych standardów na jakość pracy nauczycieli i efekty edukacyjne uczniów jest w tej chwili ograniczona – wymagałaby bowiem perspektywy co najmniej jednej dekady, pozwalającej uchwycić długofalowe skutki zmian w kształceniu.
Proponowane zmiany odpowiadają na zdiagnozowane problemy, nie obniżając standardów jakości, lecz przywracając im właściwą funkcję. Kluczowe znaczenie ma uogólnienie efektów uczenia się i odejście od nadmiernej szczegółowości na rzecz bardziej ramowego opisu kompetencji nauczyciela. Niezbędne jest także zwiększenie autonomii uczelni poprzez wprowadzenie puli godzin pozostających do ich dyspozycji, co stanowi warunek elastycznego i odpowiedzialnego projektowania programów studiów. Istotne jest wzmocnienie dydaktyki przedmiotowej jako kluczowego elementu przygotowania nauczycieli, umożliwienie integracji treści psychologicznych, pedagogicznych i dydaktycznych oraz przywrócenie właściwej rangi praktyce zawodowej.
Zmiana standardów kształcenia nauczycieli nie ma charakteru wyłącznie technicznego. Jest to decyzja o znaczeniu strategicznym, mająca bezpośredni wpływ na jakość edukacji, prestiż zawodu nauczyciela, atrakcyjność ścieżki nauczycielskiej dla młodych ludzi oraz zdolność systemu do przyciągania i utrzymywania kompetentnych kadr. Przyjęcie bardziej elastycznego, opartego na zaufaniu modelu kształcenia jest warunkiem wzmocnienia całego systemu edukacji i odbudowy znaczenia zawodu nauczyciela.