W najnowszym wideokaście „SOS dla Edukacji” pochylamy się nad jednym z nieodzownych zagadnień współczesnej szkoły – sprawczością uczniów i uczennic. W studiu gościliśmy Ewę Kordzińską, nauczycielkę języka polskiego, która podzieliła się z nami swoimi doświadczeniami i refleksjami na temat tego, jak budować poczucie wpływu wśród młodych ludzi.
Sprawczość – dlaczego jest ważna?
Zgodnie z tym, o czym mówiła Ewa Kordzińska, sprawczość uczniów to przede wszystkim możliwość decydowania o tym, czego i w jaki sposób się uczą. Obecny system szkolny i sama podstawa programowa, choć narzucają konkretne wymagania, nie muszą odbierać młodym ludziom poczucia wpływu na własny rozwój. To, że uczniowie wielokrotnie słyszą o „bezsensie” podstawy programowej, a ich zdanie nie jest brane pod uwagę przy organizacji pracy szkoły, prowadzi do frustracji i zniechęcenia.
Zdaniem Ewy Kordzińskiej, gdy nauczycielki i nauczyciele pozwalają uczniom współdecydować o formie pracy, sposobie nauki czy wyborze materiałów, dzieci i młodzież zyskują szansę na odkrywanie swoich mocnych stron – a sama szkoła staje się miejscem ciekawym i inspirującym. Przykłady sprawczości mogą być różnorodne: od wyboru metody pracy (prezentacja, notatka, projekt), przez ocenę koleżeńską, aż po decyzję, jaką tekst literacki czy lekturę klasa omawia.
Nauczyciel/ka jako mentor/ka – budowanie przestrzeni do decydowania
Bardzo mocno wybrzmiał w rozmowie wątek nauczycielskiej roli jako mentora/ki i przewodnika/czki w procesie uczenia się. Ewa Kordzińska podkreśla, że istotne jest budowanie relacji opartych na zaufaniu i dialogu. To właśnie rozmowa – otwarta i szczera – pozwala rozpoznać oczekiwania zarówno nauczyciela, jak i uczniów, a potem wspólnie wypracowywać kompromisy i podejmować decyzje. Kiedy nauczyciel/ka chce oddać część decyzyjności uczniom, musi być gotowy/a akceptować ich wybory (nawet jeśli nie zawsze są zbieżne z jego wyobrażeniami) oraz brać pod uwagę, że sprawczość idzie w parze z odpowiedzialnością.
Wartość konsekwencji i jasnych zasad pojawia się nie tylko przy organizacji lekcji, ale również w życiu szkolnej społeczności. Jak przekonuje Ewa Kordzińska, nauczyciel nie powinien bać się powiedzieć „stop” – wyznaczyć granicę, gdy wybory uczniów nie są możliwe do zrealizowania lub wykraczają poza ramy danej sytuacji. Przy tym jednak powinien szukać rozwiązań, tłumaczyć swoje decyzje i budować z uczennicami i uczniami wspólnotę, w której każdy może być usłyszany.
Przykłady – wycieczki, debaty, teatr
Rozmowa w podkaście pełna była konkretnych przykładów z praktyki szkolnej. Ewa Kordzińska opowiedziała o tym, jak w jej szkole uczniowie współdecydują o organizacji wycieczek: sami proponują kierunki (muzeum, teatr, las), głosują, ustalają priorytety, a nauczyciele pomagają w ich realizacji. Ważne jest jednak uzgadnianie możliwości i otwarte komunikowanie, dlaczego nie każda propozycja może być zrealizowana.
Sprawczość wybrzmiewa także w pracy na lekcjach języka polskiego, gdy zamiast tradycyjnego pisania rozprawek, uczniowie organizują debaty na wybrane tematy albo włączają się w wystawianie spektakli teatralnych. Odpowiedzialność za podjęte zadania – szczególnie, gdy dotyczą tak złożonych przedsięwzięć jak spektakl – motywuje do działania, buduje zaufanie i pozwala wejść w głęboką relację nie tylko z nauczycielem, ale także z całą klasą.
Pojawiały się również pytania o ocenę koleżeńską, która pozwala uczniom współtworzyć kryteria i samodzielnie oceniać swoją pracę, oraz o to, jak nauczyciel może przekazać całą klasę w ręce uczniów – pozwalając im niemal w pełni przejąć odpowiedzialność za przebieg działań.
Sprawczość w życiu szkoły – wyzwania i korzyści
Przedstawione przez Ewę Kordzińską doświadczenia pokazują, że budowanie sprawczości nie jest procesem łatwym ani szybkim. Wymaga od nauczyciela otwartości, gotowości do rozmowy, akceptacji błędów i nieustannego poszukiwania kompromisu. Często barierą bywa opór dorosłych – rodziców czy innych nauczycieli – którzy nie zawsze są gotowi zaufać młodym ludziom. Wyzwaniem jest także konsekwencja – działanie nie tylko na jednej lekcji, lecz w skali całej szkoły.
Zyski z takiego podejścia są jednak niepodważalne. Młodzi ludzie uczą się odpowiedzialności, zdobywają zaufanie do siebie i innych, a relacje w zespołach klasowych są głębsze i oparte na szacunku. Sprawczość prowadzi również do większego zaangażowania w naukę i życie szkoły.
Co ważne, jak zauważa Ewa Korcińska, sprawczość nie oznacza bezgranicznej dowolności. To proces budowania świadomości własnych potrzeb oraz umiejętności uwzględniania potrzeb innych. Kluczowe jest wypracowywanie wspólnych rozwiązań, a w sytuacji odmiennego zdania – rozmowa, szukanie kompromisów i pogłębianie wzajemnego zrozumienia.