Edukacja to nie tylko wyniki, rankingi i oceny. To również codzienna praca z młodymi ludźmi, którzy poszukują własnej drogi i próbują odnaleźć się w niełatwym świecie szkolnej rzeczywistości. W najnowszym odcinku SOS dla Edukacji rozmawiamy o jednym z najbardziej palących i równocześnie wszechobecnych zjawisk – rywalizacji. Czy rywalizacja to zawsze coś złego? A może niesie za sobą również potencjał rozwojowy? Jak odróżnić zdrową motywację od destrukcyjnego porównywania się z innymi? I dlaczego w szkole tak często gubimy z pola widzenia człowieka?
Gościnią rozmowy, prowadzonej przez Agnieszkę Ciesielską, jest Karolina Kozak – dyrektorka Szkoły Podstawowej EDULAB w Starych Babicach.
Cień rywalizacji – skąd się bierze i jak działa?
Już na początku rozmowy Karolina Kozak mówi o tym, czym właściwie jest rywalizacja. Gościni podkreśla, że najczęściej sprowadza się ona do prób pokazania, kto jest lepszy w odniesieniu do innych, na tle społeczności czy klasy. Często pojawia się tu pokusa ustawiania się na jakiejś wyższej pozycji, formuje się nieformalny ranking. Jednak – co wyjątkowo ciekawe – w toku rozmowy wybrzmiewa, że rywalizacja nie odbywa się wyłącznie między uczniami, ale bywa też elementem codziennego funkcjonowania grona pedagogicznego. Karolina Kozak zauważa, że nauczyciele i nauczycielki również porównują klasy pod kątem wyników dydaktycznych, co może prowadzić zarówno do pozytywnej współpracy, jak i do niezdrowej rywalizacji.
Rywalizacja z innymi i z samym sobą
Rozmówczynie zgodnie zauważają, że rywalizacja może przebiegać na dwóch poziomach: interpersonalnym i intrapersonalnym. Szczególnie cenna dla Karolina Kozak jest ta skierowana na własny rozwój – “ja dzisiaj lepsza/lepszy od siebie z wczoraj”. Taka postawa nie generuje strat w relacjach i pozwala bezpiecznie się rozwijać. Równocześnie obie uczestniczki podkreślają, że to nie rodzic powinien skupiać się na porównywaniu dziecka z innymi, lecz raczej pytać o jego satysfakcję z własnej pracy, trudności, sukcesy i plany na przyszłość.
Mechanizmy szkolne: oceny, podsumowania, rankingi
System edukacji promuje myślenie o rywalizacji poprzez tabelki, procenty i rankingi. Zarówno na poziomie ocen końcowych, jak i przy rekrutacji do kolejnych etapów edukacji, liczą się cyferki. Karolina Kozak podkreśla, jak istotne jest, by nie gubić w tym procesie człowieka. Relacjonuje własne praktyki szkolne – indywidualne rozmowy z uczniami, w których nie ocena, lecz proces, zaangażowanie i indywidualny rozwój są prawdziwie doceniane. To zdecydowane odejście od publicznego wyczytywania wyników i promowania tylko “najlepszych”.
Skutki nadmiernej rywalizacji – ściąganie, wykluczenie, samotność
Jednym z efektów przesadnej koncentracji na wynikach i porównaniach jest pojawianie się nieetycznych zachowań, takich jak ściąganie. Kiedy najważniejszy staje się efekt, a nie droga do niego, pokusa nieuczciwości rośnie. Karolina Kozak zwraca uwagę na szerszy kontekst: zbyt silna rywalizacja może prowadzić do braku współpracy, niechęci proszenia o pomoc oraz poczucia osamotnienia. Niestety – system premiuje właśnie jednostki, a nie pracę grupową, gubiąc przy tym znaczenie relacji rówieśniczych, które są nieodzowne dla rozwoju i dobrostanu dzieci oraz młodzieży.
Wychodzenie poza wyniki
Nie wszystko jednak musi być czarno-białe. Rozmówczynie zgadzają się, że szkoła powinna doceniać nie tylko najlepsze wyniki naukowe, ale także postępy indywidualne, rozwijanie pasji oraz zaangażowanie społeczne. Prawdziwym sukcesem jest odkrycie drzemiącego w każdym młodym człowieku potencjału, niekoniecznie zdobywanie świadectwa z czerwonym paskiem za wszelką cenę. Karolina Kozak wskazuje, że nawet “trójka” zdobyta ogromnym wysiłkiem bywa większym sukcesem niż “szóstka” przychodząca bez trudu.
Jak rozpoznać dobrą szkołę?
Szczególnie mocno wybrzmiewa w rozmowie krytyka rankingów szkół jako przestrzeni patologizacji edukacji. Rywalizacja o miejsce w zestawieniu potrafi doprowadzić do ograniczania szans edukacyjnych młodych ludzi, którzy nie wpisują się w oczekiwania statystyczne. Karolina Kozak apeluje: szukajmy szkół, które dają przestrzeń do wzrastania, wspierają i inspirują do rozwoju, a nie postrzegają uczniów tylko przez pryzmat wyniku.
Rywalizacja – jakie strategie wybieramy?
Zamiast szukać uniwersalnych rozwiązań Karolina Kozak zachęcaja do świadomego i refleksyjnego podejścia do kwestii rywalizacji w szkole. Warto zastanowić się za każdym razem: który model wspiera rozwój naszych uczniów? Co faktycznie daje szansę na zbudowanie silnej, wspierającej się społeczności szkolnej? Jaki sygnał wysyłamy młodym ludziom, koncentrując się wyłącznie na wynikach lub nagradzając tylko “najlepszych”? I jak nauczyć dzieci radzenia sobie z porażkami oraz podejmowania własnych decyzji?
Obejrzyj rozmowę
Rozmowa Karolina Kozak to ważny głos w debacie o polskiej szkole. Bez moralizowania, bez zbędnego dydaktyzmu, ale z ogromną uważnością na młodego człowieka. Warto obejrzeć całość – także po to, by samemu zastanowić się nad miejscem rywalizacji w własnym życiu oraz w sposobie, w jaki wspieramy nasze dzieci, uczennice i uczniów.