W najnowszym odcinku podcastu SOS dla Edukacji gościmy rozmowę na temat pracy w zróżnicowanych klasach, metod integrowania i budowania wspólnoty oraz przeciwdziałania przemocy i dyskryminacji.
Rozmowę prowadzi Kinga Kasperska, a gościnią jest Dominika Cieślikowska, psycholożka, trenerka umiejętności międzykulturowych i antydyskryminacyjnych. Współorganizuje i bierze czynny udział w krajowych oraz międzynarodowych przedsięwzięciach (szkolenia, projekty badawcze, konferencje, publikacje) promujących politykę równościową, antydyskryminacyjną, dialog międzykulturowy i zarządzanie różnorodnością.
Zróżnicowanie klas – kulturowe, społeczne, psychologiczne
Punktem wyjścia rozmowy jest pytanie o to, dlaczego zróżnicowana klasa to dla Dominiki Cieślikowskiej ważny obszar. Zwraca ona uwagę, że zróżnicowanie nie oznacza wyłącznie różnic kulturowych czy etnicznych – ważne są także płeć, status ekonomiczny, zdrowie, neuroróżnorodność, pochodzenie rodzinne oraz zdobyte doświadczenia.
Istotną wartością staje się tu zauważanie wieloaspektowości różnorodności oraz podkreślanie, że klasa nie jest jednorodna tylko ze względów narodowościowych.
Wyzwania pracy z grupą – relacje i budowanie wspólnoty
Według Dominiki Cieślikowskiej największym wyzwaniem pracy w zróżnicowanej klasie jest utrzymanie dobrych relacji oraz stworzenie atmosfery bezpieczeństwa interpersonalnego. Dzieci i młodzież każdego dnia spędzają w szkole więcej czasu niż z rodzicami – od sprawnego funkcjonowania grupy, skutecznej komunikacji i umiejętności współpracy zależy nie tylko klimat szkoły, ale także wyniki edukacyjne i rozwój społeczno-emocjonalny.
Warto uwzględniać nie tylko cele poznawcze, ale także to, co dzieje się między uczniami – zbyt często zagrożone jest to przez presję “realizacji podstawy programowej”.
Prewencja, nie tylko reakcja – metody pracy z klasą
Rozmówczynie poruszają również temat skutecznych metod pracy z grupą, szczególnie prewencyjnych, które pozwalają zapobiegać konfliktom i eskalacji trudnych sytuacji. Przeciwdziałanie dyskryminacji i przemocy rówieśniczej powinno być mocno osadzone w codziennych działaniach nauczyciela.
Zamiast jednorazowych akcji integracyjnych, warto koncentrować się na budowaniu wspólnoty – długofalowym procesie, w którym uczniowie mają okazję poznawać się i wymieniać intelektualnie w różnorodnej klasie.
Szczególnie polecana przez Dominikę Cieślikowską metoda to tzw. “zadania warstwowe”, gdzie pod względem jednego tematu (np. ciało człowieka) przygotowuje się zadania na różnych poziomach trudności, a uczniowie mogą wybrać stopień zaangażowania. Dzięki temu doceniamy ich różne potrzeby, możliwości i doświadczenia – zarówno poznawcze, jak i kulturowe.
Tematy wrażliwe kulturowo – uważność nauczyciela
Podczas rozmowy poruszona zostałą także kwestia tematów lekcyjnych, które wymagają szczególnej wrażliwości kulturowej. Ciało, religia, historia, polityka czy zwyczaje jedzeniowe są w różnym stopniu tabuizowane w różnych środowiskach i mogą wywoływać silne emocje. Nauczyciel nie musi być ekspertem od każdego wątku kulturowego, ale powinien wykazać się umiejętnością słuchania uczniów, dawania im wyboru oraz wyczuwania momentów, w których pojawia się napięcie.
Praca w grupach – korzyści i zagrożenia
W wideokaście Dominika Cieślikowska podkreśla, że praca grupowa to nie tylko “podział na grupy”, ale przede wszystkim okazja do ćwiczenia kompetencji interpersonalnych, komunikacji i rozwiązywania konfliktów. Ważne, by świadomie planować grupy – dobierać składy z rozwagą, kontrolować interakcje, proponować przemyślane role i struktury działania. Niestety, w klasach często łączenie w zespoły pozostawia uczniów “samych sobie”, co prowadzi do konfliktów, poczucia wykluczenia czy frustracji.
Metoda pracy w grupach nie jest jednak odpowiednia do rozwiązywania silnych konfliktów czy przemocy – wtedy rekomendowane są interwencje indywidualne, np. metoda wspólnej sprawy czy koła przyjaciół.
Konflikty i dyskryminacja – jak działać w trudnych sytuacjach
Z rozmowy wynika, że konflikty, także na tle narodowościowym czy kulturowym, są nieuniknione w szkolnej codzienności. Ważne, by nie stygmatyzować ich obecności, lecz normalizować i modelować właściwą komunikację, która pomaga deskalować emocje. W praktyce sprawdzają się techniki udzielania informacji zwrotnej, ćwiczenia komunikacji opartej na szacunku, a także wsparcie w procesowaniu trudnych emocji w grupie.
W przypadku konfliktów na tle dyskryminacyjnym konieczne jest rozróżnienie – nie każde nieporozumienie wynika z cech tożsamościowych. Dyskryminacja to traktowanie kogoś gorzej lub lepiej z powodu jego pochodzenia, płci, orientacji, tożsamości czy innych cech osobistych. Edukacja antydyskryminacyjna może i powinna być obecna na każdym przedmiocie – od historii, przez biologię, po fizykę czy języki obce – bo istotne wartości, takie jak szacunek i otwartość, przenikają całe życie szkolne.