W ostatnim czasie wiele mówi się o konieczności modernizacji polskiej szkoły, jej otwarciu na świat i wyzwania nadchodzących dekad. Temat edukacji obywatelskiej pojawia się coraz częściej w debacie publicznej, ale jak właściwie powinna ona wyglądać? W najnowszym wideokaście SOS dla Edukacji przyglądamy się temu zagadnieniu wspólnie z Piotrem Sienkiewiczem – edukatorem, wicedyrektorem szkoły podstawowej, autorem materiałów edukacyjnych oraz współautorem nowej podstawy programowej do edukacji obywatelskiej. Rozmowę prowadzi Kinga Kasperska.
Dlaczego wprowadzono edukację obywatelską do szkół?
Edukacja obywatelska to odpowiedź na potrzeby młodych ludzi. Jak podkreśla Piotr Sienkiewicz, dotychczasowy WOS (Wiedza o społeczeństwie), a ostatnio także HiT (Historia i teraźniejszość) nie wystarczały, by przygotować nastolatków do aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym. Co prawda, młodzi Polacy w międzynarodowych badaniach świetnie radzą sobie z teorią i znajomością instytucji państwa, ale kiedy przychodzi do kompetencji społecznych, poczucia przynależności i sprawczości – tu pojawiają się braki. Istotna jest więc zmiana – nie tylko teoria, lecz także praktyka, doświadczenie i poczucie wpływu na własne otoczenie.
Program edukacji obywatelskiej został więc zaprojektowany tak, by każdy uczeń miał szansę rozwijać swoje kompetencje – nie tylko zdobywać wiedzę, ale i uczyć się współpracy, zaangażowania, odpowiedzialności i działania w grupie.
Jak wygląda edukacja obywatelska w praktyce?
Nowy przedmiot stawia na doświadczenie i aktywność. Nie wystarczy już „uczeń wymienia”, „uczeń identyfikuje”, liczy się umiejętność analizowania, oceny, krytycznego myślenia oraz poszukiwania rozwiązań – mówi Piotr Sienkiewicz. Standardem stają się również działania projektowe, debaty, dyskusje, spotkania z przedstawicielami organizacji społecznych czy samorządu. Dzieci i młodzież mają szansę wyjść poza cztery ściany klasy, realizować projekty badawcze i społeczne, samodzielnie wybrać temat i zakres swojego działania.
W szkołach podstawowych dominują doświadczenia grupowe (cała klasa realizuje wybrane wspólnie przedsięwzięcia), natomiast w szkołach ponadpodstawowych wprowadzono obowiązkowe projekty uczniowskie. To szansa, by spróbować swoich sił zarówno w zadaniach społecznych, jak i badawczych.
Rola nauczyciela – przewodnik, nie „egzekutor”
Istnieje rosnąca potrzeba, aby nauczyciel stał się przewodnikiem, który: aranżuje sytuacje, inspiruje, pokazuje możliwości, ale też daje swobodę i pozwala na popełnianie błędów. Ważna jest umiejętność refleksji po niepowodzeniach i samodzielne wyciąganie wniosków przez uczniów, a nie tylko doraźne ocenianie – na co wielokrotnie zwraca uwagę Piotr Sienkiewicz.
Ocenianie sumujące oczywiście nie znika, ale do niego dołączają inne narzędzia: informacja zwrotna, ocenianie koleżeńskie, kryteria ustalane wspólnie przez nauczyciela i uczniów. Podkreślana jest potrzeba budowania w uczniach nastawienia na rozwój, nie zaś na „zaliczenie”.
Współpraca i społeczność – szkoła się otwiera
Nowy model edukacji obywatelskiej zakłada współpracę z lokalnymi organizacjami pozarządowymi, instytucjami kultury, aktywistami. Szkoła przestaje być zamknięta – uczniowie mają prawo i obowiązek korzystać z zasobów, które zapewnia im otoczenie. Piotr Sienkiewicz wyjaśnia, że podstawy programowe wręcz zachęcają do kontaktu z osobami i organizacjami z zewnątrz, a obawy przed formalnościami czy barierami prawnymi są nieuzasadnione.
Wyzwania i rekomendacje
W trakcie rozmowy wielokrotnie wybrzmiewa, że wyjście poza schemat to nie tylko szansa, ale i duże wyzwanie dla nauczycieli oraz szkolnych społeczności. System edukacyjny nie zawsze nadąża za zmianami – sztywne plany lekcji, przyzwyczajenia czy brak czasu mogą utrudniać innowacje. Jednak, jak podkreślają rozmówcy podcastu, kluczowe jest nastawienie na rozwój i gotowość do testowania nowych rozwiązań. Do współpracy warto zaprosić także innych nauczycieli, łączyć wątki z różnych przedmiotów i nie bać się wspólnie eksperymentować.
Warto już na pierwszych lekcjach edukacji obywatelskiej omówić z uczniami podstawę programową, wspólnie wybrać tematy, które najbardziej ich „kręcą” i które według nich warto zgłębiać. To pierwszy krok do przywrócenia autentycznej sprawczości w szkole.
__
Chcesz być na bieżąco z tematami dotyczącymi nowoczesnej edukacji? Obserwuj nas na Facebooku oraz śledź kolejne odcinki. Wspólnie mamy wpływ na zmiany w polskiej szkole!